Bài 1. Ester - Lipid

Mục tiêu bài học

• Nêu được khái niệm, công thức chung, cách gọi tên ester đơn giản và đặc điểm cấu tạo của lipid, chất béo, acid béo.
• Trình bày được tính chất vật lí của ester và chất béo.
• Viết được phương trình thuỷ phân ester, chất béo trong môi trường acid và kiềm; nêu được phản ứng hydrogen hoá chất béo lỏng.
• Trình bày được phương pháp điều chế ester và ứng dụng của ester, chất béo.

Khái niệm chính

Ester

Hợp chất tạo thành khi thay nhóm –OH của nhóm carboxyl trong carboxylic acid bằng nhóm –OR'.

Lipid

Nhóm hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống, không tan trong nước nhưng tan trong dung môi hữu cơ không phân cực.

Chất béo

Triester của glycerol với acid béo, còn gọi là triglyceride.

Acid béo

Carboxylic acid đơn chức mạch dài, không phân nhánh, thường có số nguyên tử carbon chẵn (12–24).

Phản ứng xà phòng hoá

Phản ứng thuỷ phân ester hoặc chất béo trong dung dịch kiềm, xảy ra một chiều.

Omega-3, omega-6

Acid béo không no có liên kết đôi C=C đầu tiên ở vị trí carbon số 3 hoặc số 6 tính từ đầu mạch methyl.

Công thức

• $C_nH_{2n}O_2\ (n \ge 2)$

  Công thức chung của ester no, đơn chức, mạch hở

  • $n$số nguyên tử carbon

Thí nghiệm

• Thuỷ phân ethyl acetate

  Giáo viên biểu diễn

  Mục đích: So sánh sự thuỷ phân ester trong môi trường acid và kiềm

  Đun nóng ester với acid hoặc kiềm rồi quan sát sự phân lớp; trong kiềm, chất lỏng trở nên đồng nhất vì phản ứng xảy ra hoàn toàn.

  Dụng cụ: ống nghiệm, ethyl acetate, dung dịch $H_2SO_4$ loãng, dung dịch NaOH, nồi nước nóng

• Phản ứng ester hoá

  Mô phỏng / video

  Mục đích: Quan sát điều chế ethyl acetate từ acetic acid và ethanol

  Đun hỗn hợp acid, alcohol với xúc tác acid, ester nhẹ hơn nước tách lớp và có mùi thơm.

  Dụng cụ: acetic acid, ethanol, $H_2SO_4$ đặc, ống nghiệm, đèn cồn

  Làm thí nghiệm ảo

• Xà phòng hoá chất béo

  Học sinh thực hành

  Mục đích: Thuỷ phân chất béo bằng kiềm

  Đun chất béo với kiềm, thêm muối ăn để muối của acid béo nổi lên.

  Dụng cụ: dầu thực vật, dung dịch NaOH, bát sứ, đèn cồn, NaCl bão hoà

  Làm thí nghiệm ảo